Bevlogenheid en de brandstapel

Brandstapel-1 > Bevlogenheid en de brandstapel | inVerbinding

Bevlogenheid wordt in het algemeen beschouwd als een zeer positieve eigenschap. We denken dan aan bezieling, enthousiasme, geestdrift, nieuwe idealen en ideeën. Bevlogen medewerkers zijn productiever, verzuimen minder en voelen zich betrokken bij de organisatie waarvoor zij werken.

Bevlogen leiders inspireren hun volgelingen bij het streven naar het bereiken van hun idealen. Het klinkt mythisch, bevlogenheid lijkt iets te zijn dat als manna uit de hemel op ons neerdaalt. Dan moet het toch wel goed zijn?

Maar wat nu als de bevlogenheid wordt ingegeven door een ideaal dat maatschappelijk als ongewenst of zelfs onaanvaardbaar wordt gezien? Wat als die bevlogenheid ontaardt in het afdwingen van het aanvaarden van het nagestreefde ideaal, waarbij geen enkel middel wordt geschuwd? We hebben het dan nog steeds over bevlogen leiders en bevlogen volgelingen, maar buiten deze groep zal niemand de bevlogenheid als een zeer positieve eigenschap zien.

Zwarte bladzijden

Het geschiedenisboek telt vele zwarte bladzijden over de wreedheden die uit naam van bevlogenheid door een ‘hoger’ doel werden begaan en waarbij het geloof vaak een kwalijke rol speelde (en nog speelt). Ongeveer 100.000 mensen gaven in de Middeleeuwen gevolg aan de oproep van paus Urbanus II in 1096 om het Heilige Land te bevrijden van de heidenen. Na een belegering van ruim anderhalve maand wist een leger van Kruisvaarders in 1099 door de vestingmuren van Jeruzalem te breken. Bevlogen door de oproep van de paus brachten de deelnemers aan de bedevaarttocht de 20.000 inwoners van Jeruzalem, zowel moslims als joden, om het leven.

“Het was een rechtvaardige straf van God dat deze plaats verzadigd was van het bloed van de ongelovigen. Nog nooit heeft iemand zo’n immens bloedbad onder heidenen gezien, noch ervan gehoord”, schrijft ooggetuige Raimond van Aiguilers (Haasnoot 2005). De kruisvaarders zagen zichzelf als pelgrims wie als beloning voor het uitroeien van de heidenen volledige kwijtschelding van hun zonden in het vooruitzicht was gesteld door de paus.

Op de brandstapel

De Spaanse Inquisitie, die door Reyes Católicos van Spanje werd opgericht, heeft veel slachtoffers geëist. De vorst was bevlogen van het katholicisme en zag het als zijn taak de katholieke orthodoxie te handhaven. De inquisitierechtbanken onderzochten aanklachten die door gelovigen werden aangedragen over ketterij door hun medeburgers. De beschuldigden werden vaak gevangengezet voor er nog maar enig onderzoek was geweest. Tijdens dit voorarrest, dat tot twee jaar kon duren, wist de beschuldigde niet wat de aanklacht was en door wie hij was beschuldigd van ketterij.

Tijdens het proces dat volgde ging het er vooral om dat de beschuldigde de waarheid sprak die de rechtbank wenste te horen. Kwam hij niet met een bekentenis, dan liep hij grote kans te worden gemarteld. Dat was niet als straf bedoeld, maar slechts om hem tot een bekentenis te brengen. Na het proces kon de verdachte worden vrijgesproken (dat kwam vrijwel niet voor), schuldig bevonden en na het belijden van zijn schuld gestraft, bijvoorbeeld met verbanning of dienst doen op een galei, of hij werd verzoend met de rooms-katholieke kerk. Na een publieke ceremonie wachtte hem vaak overigens toch nog een straf. Heel kwalijk was het als de verdachte werd uitgeleverd aan de burgerlijke autoriteiten. Dal lot was vooral beschoren aan ketters die geen berouw toonden. Hij kwam dan tot vermaak van de burgerij op de brandstapel terecht. Wie berouw toonde werd eerste gewurgd, maar wie dat niet deed, werd levend verbrand.

Het gaat verder

Ik noem deze twee voorbeelden, maar dat wil zeker niet zeggen dat er eerder en later geen sprake is geweest van excessen. Adolf Hitler was bevlogen door zijn idee van het Derde Rijk (na het Heilige Roomse Rijk en het Duitse Keizerrijk) waarbij Duitsland de totale wereldheerschappij zou hebben met hem als Führer. Jozef Stalin was bevlogen door het idee een communistische staat te scheppen waarin hij alleenheerser zou zijn. In het heden hebben we de Islamitische Staat die het bevlogen idee heeft een islamitisch kalifaat te stichten dat het gehele Midden-Oosten, Noord-Afrika, het Iberisch Schiereiland: al-Andalus, Turkije en de Balkan moeten omvatten. Waartoe dat de wereld heeft gebracht en nog brengt, behoeft geen nadere uitleg.

Radicalisering

Altijd is er een ideaal dat de bevlogen mens (of groep mensen) poogt te verwezenlijken. De eerste stap om dat te bereiken is het activisme. Om het ideaal te kunnen realiseren wordt misschien een buitenparlementaire weg bewandeld, maar het blijft wel legaal. Als het niet lukt om zo het gewenste doel te bereiken, kan radicalisering de volgende stap zijn. De groep die een ideaal wil verwezenlijken kan er dan voor kiezen de grenzen van de democratische rechtsstaat te overschrijden en een heuse strijd aan te gaan om de veranderingen in de samenleving die men nastreeft, te bereiken. Dan is er sprake van extremisme, om het even of het links of rechts is.

“Ik meen dat extremisme voor een deel voortkomt uit een diepe menselijke hang naar het absolute, waarin de mens uitstijgt boven de tragiek, wanorde, beperkingen, onzekerheid en kwetsbaarheid van het nietige menselijke bestaan,” schreef Bart Nooteboom , hoogleraar innovatiebeleid aan de Universiteit van Tilburg, in NRC  (Nooteboom 2005). “Vergeleken met de verhevenheid van het absolute, vallen onze aardse ontberingen in het niet. Deze hang naar het absolute vinden we diep in onze Westerse cultuur, in een Platonische traditie. Het absolute ontaardt in fundamentalisme en extremisme wanneer het een aardse missie wordt. Wanneer het absolutisme in denken en inspiratie een absolutisme in daden wordt.”

Nuchterheid

Nooteboom beschrijft hoe vooral jongeren gevoelig zijn voor dit absolutisme, het is een natuurlijke gang van zaken dat jongeren zich afzetten tegen de generatie van hun ouders, ze zien dat volwassenheid voornamelijk hypocrisie, compromissen en gesjoemel met waarden en overtuigingen met zich meebrengt. Daarin vinden ze een bron van inspiratie om goede daden te verrichten, maar ook voor extremisme. Die jongeren moeten we niet bestrijden, maar betrekken bij het debat. Om te kunnen vertellen dat hun idealen het leven kunnen verrijken. Maar dat je ook ruimte moet houden voor andere invalshoeken. En bovenal: om alles rustig en weloverwogen te beschouwen vanuit de Nederlandse nuchterheid. Mijn advies:

Bevlogenheid is mooi, maar verlies de nuchterheid niet uit het oog

Het Bevlogenheidsalfabet

Dit is het hoofdstuk Brandstapel uit Het Bevlogenheidsalfabet, geschreven door Pieter Taffijn. Het Bevlogenheidsalfabet is een inspirerende co-creatie met 26 hoofdstukken van uitgeverij De Alfabetboeken met de auteurs Richard van der Lee, Pieter Taffijn, Margreet Oostenbrink, Erica Tonnema, Marcel van Marrewijk, Rianca Evers-den Ouden en Jos van Snippenberg. Het boek is voor € 11,50 inclusief verzendkosten verkrijgbaar bij Bol.com door hier te klikken.

 

 


Interessant blog? Like it op Facebook, +1 op Google, Tweet het of deel dit blog op andere bookmarking websites.

Geschreven door
Top Blogger

Pieter Taffijn is voormalig journalist en hoofdredacteur en tegenwoordig personal assistant en zelfstandig tekstschrijver. Daarnaast is hij co-founder van uitgeverij De Alfabetboeken en bestuurslid van Coöperatie InVerbinding.

Koos Groenewoud's Profielfoto
Koos Groenewoud antwoordt op het onderwerp: #547 6 maanden 2 weken geleden
Je hebt leiders en je hebt MISleiders....

Bespreek dit artikel

INFO: You are posting the message as a 'Guest'