Elke kanteling is het resultaat van mensenwerk

Geschreven door Incidentele Co-createuren. Geplaatst in Organiseren.
Hot

verbinding, inspiratie, community, coöperatie, samen, verbinden, verandering, vernieuwing, inspiratie, inspiratieplatform, mensen, inspireren,

Het moment dat het voor mij duidelijk was dat het allemaal anders zou kunnen, was een ernstig fietsongeluk in 2004 in de Franse Pyreneeën. Ik overleefde het ongeluk dankzij mijn helm en kreeg daardoor een tweede kans van het leven.

Elke systeemkanteling vergt een persoonlijke kanteling. Hieronder licht ik het hoe, wat en waarom van kantelen nader toe.

Waarom kantelen?

Onze samenleving zit in een kramp. Steeds meer mensen herkennen zich niet langer in de efficiencysamenleving die we met zijn allen hebben opgebouwd. Die is te rationeel, te bureaucratisch, te anoniem, te complex, te afstandelijk en te weinig menselijk. In de kern is de efficiencysamenleving gebaseerd op angst en wantrouwen. Het systeem is belangrijker geworden dan de mens, vandaag is belangrijker dan morgen en cijfers zijn belangrijker dan mensen. Dat geeft veel mensen een gevoel van onbehagen. Er zijn als het ware een systeemwereld en een leefwereld ontstaan die uit elkaar zijn gegroeid. De systeemwereld is gebaseerd op rendement, efficiency, effectiviteit, controle en wantrouwen; de leefwereld daarentegen gaat uit van vertrouwen, kwaliteit, tijd, aandacht en keuzevrijheid. Als mens en systeem zo ver uit elkaar zijn gegroeid dan rest slechts een systeembreuk: een kanteling. Het systeem moet zichzelf als het ware opnieuw uitvinden. Dat gaat gepaard met afbraak en opbouw en met onzekerheid en chaos. De crux zit hem in het herstellen van de verbroken verbindingen tussen mens en systeem. Alleen vernieuwen vanuit de oude waarden en het oude paradigma is gedoemd te mislukken. Er moet een nieuw spel ontstaan, met nieuwe spelregels en nieuwe spelers.

In de economie zien we een soortgelijke systeemcrisis. De wereldeconomie is de afgelopen 40 jaar in omvang verdrievoudigd. Onze materiële welvaart is in die periode ook verdrievoudigd. Die enorme groei is ten koste gegaan van veel zaken. We zijn uit balans geraakt. We zijn rijker geworden, maar in bepaalde opzichten ook armer. We zijn gegroeid ten koste van de natuur, van de rust en ruimte, van de sociale cohesie en uiteindelijk ten koste van onszelf. We zijn onszelf kwijtgeraakt in de ratrace naar groei en winst vanuit een perspectief van de ultrakorte termijn. De oude economie bevat weeffouten en de crises zijn manifestaties van die weeffouten. Ze zijn ecologisch, economisch en sociaal van aard.

Ecologische weeffouten zijn in het economische systeem gekropen, doordat wij produceren en consumeren ten koste van de aarde en haar ecosystemen. Dit creëert een ecologische onbalans en klimaatverandering is maar één (wel heel belangrijke) manifestatie van deze ecologische onbalans.

Economische weeffouten zijn ontstaan doordat de structuur van de wereldeconomie de afgelopen vier decennia drastisch is veranderd. Het economische systeem en de financiële sector zijn geliberaliseerd; wetten en regels zijn afgeschaft en er is steeds meer aan de markt overgelaten. Dat ging gepaard met een explosieve groei van de hoeveelheid geld en schulden. Geld werd steeds meer een doel op zich in plaats van een middel om doelen te bereiken. We lenen voortdurend geld en geven geld uit dat er eigenlijk niet is en daardoor ontstaat een financiële onbalans. De financiële crisis was een manifestatie van deze onbalans.

Sociale weeffouten zijn onderdeel van een samenleving die in een kramp zit. De hypereconomie zet heel veel druk op de samenleving en heeft geleid tot een ADHD-samenleving die jachtig, gehaast en vluchtig is, waarbij veel mensen het tempo niet kunnen bijbenen. De verdrievoudiging van de materiële welvaart heeft ook niet geleid tot een toename van het individuele welbevinden. De ADHD-samenleving kent een aantal winnaars, maar nog veel meer verliezers. De voortdurende focus op groei, winst en efficiency veroorzaakt bij velen een gevoel van onbehagen, dat een uiting is van sociale onbalans. Ook de hoge mate van uitval van mensen die ziek, arbeidsongeschikt of werkloos zijn geworden, is een manifestatie van sociale onbalans.

Wat is kantelen?

Kantelen betekent dingen radicaal anders doen: anders denken, handelen en organiseren. Niet minder slecht, maar goed, niet minder vuil maar schoon, niet efficiënter maar menselijk, niet grootschalig maar kleinschalig, niet onnatuurlijk maar natuurlijk. Kantelen kan op systeemniveau, organisatorisch niveau en persoonlijk niveau en die zijn uiteraard met elkaar verweven.

Op systeemniveau betekent kantelen dat we de systeemwereld en de leefwereld weer bij elkaar brengen, zodat ze kunnen samenvloeien. Nieuwe normen en waarden zijn nodig voor de systeemwereld, zodat die passen bij de menselijke waarden van de leefwereld. Waarden als vertrouwen, samen, kwaliteit, tijd, ruimte en vrijheid worden belangrijk. Kantelen betekent dus dat we op zoek gaan naar de contouren van een nieuwe economie en een nieuwe samenleving. De nieuwe systeemwaarden voor economie en samenleving dienen gebaseerd te zijn op die menselijke waarden. De circulaire, deeleconomie, de groene economie en de maakeconomie zijn gestoeld op waarden als samen, delen, kwaliteit, ruimte en balans. Daar moeten we overigens niet al te naïef in zijn. Ook in die nieuwe economie sluipen weer trekjes van de oude, op basis van de oude waarden. Eigenbelang, profiteren van anderen en misbruik liggen op de loer. Maar dat is menselijk en helaas onvermijdelijk. We kunnen ons echter niet laten leiden door allerlei mogelijke vormen van misbruik en mensen die ervan kunnen profiteren.

Dat geldt ook voor de nieuwe samenleving, waarvan het draaipunt ook op decentraal komt te liggen. Samenredzaamheid wordt hierbij een belangrijk begrip. Mensen zullen in groepsverband van alles zelf gaan doen, regelen en organiseren. Deels gedwongen door de overheid en deels vanuit eigen motivatie en inspiratie. Nieuwe vormen van solidariteit zijn nodig om de groep kwetsbare mensen die niet aan kunnen haken bij alle veranderingen te beschermen. Broodfondsen, netwerken van meestal ZZP-ers, die geld opzij leggen om elkaar te helpen in geval er iemand ziek wordt, zijn voorbeelden van zo’n nieuwe vorm van solidariteit. Maar andere vormen van solidariteit zijn ook hard nodig. De zoektocht naar een nieuwe economie en samenleving is spannend en heeft een ongewisse uitkomst. Er kan onderweg veel mis gaan en het zal een heftige strijd worden door de botsing van bestaande en opkomende belangen. Uiteindelijk zal het besef doordringen dat de oude orde de nieuwe orde nodig heeft. De strijd is het waard, op weg naar een economie en een samenleving die beter toegerust zijn voor de moderne tijd, die beter, leuker, spannender, uitdagender, kleurrijker, toekomstbestendiger en vooral meer in balans zijn.

Op organisatorisch niveau betekent kantelen dat organisaties en bedrijven zich aanpassen aan de nieuwe werkelijkheid. Hier geldt: óf aanpassen óf sneuvelen. De wereld verandert sneller en ingrijpender dan de meeste organisaties doorhebben en aankunnen. In een kantelperiode moeten bedrijven zich instellen op permanente verandering: de verandering wordt de constante. En dan vooral de schoksgewijze, radicale verandering. Elke maatschappelijke en economische transitie vraagt om een organisatorische transitie. Veel organisaties zijn daar echter nog helemaal niet mee bezig. Ze zijn bezig met overleven of laten zich leiden door de waan van de dag. Een gekantelde organisatie is toekomstbestendig en kent geen rigide structuren, maar is juist in staat zich voortdurend aan te passen aan veranderingen. Geen vaste maar vloeibare structuren, geen verticale maar horizontale organisaties, geen sturing van bovenaf maar zelfsturend, niet hiërarchisch maar organisch.

Persoonlijke transitie

Elke maatschappelijke transitie vergt een persoonlijke transitie; van onbewust onbekwaam naar bewust bekwaam. Al is er geen eindpunt in iemands persoonlijke ontwikkeling, er zijn ijkpunten in een voortdurend proces van verandering. Dat geldt voor professionals, maar ook voor burgers. Ieder volgt zijn eigen transitiepad. In de eerste fase van de persoonlijke transitie is nog sprake van ontkenning en is men zich onvoldoende bewust van de noodzaak om te veranderen. Vervolgens krijgt iemand prikkels vanuit zijn omgeving die de urgentie aanwakkeren om te veranderen. Die urgente externe prikkels kunnen internaliseren en het bewustzijn stimuleren dat veranderen noodzakelijk is. Dan wordt iemand zich bewust van de noodzaak om te veranderen, alleen weet die persoon nog niet goed hoe.

Vervolgens gaat iemand leren hoe te veranderen door persoonlijke barrières te overwinnen. Het loslaten van vertrouwde denkkaders, van gewoontegedrag, het overwinnen van angst, het leren omdenken. Eerst nog grotendeels onbewust en later bewust. Bij de fase van bewust bekwaam horen ook nieuwe competenties en expertise, die zijn opgedaan door leerervaringen. De grootste barrière bij een transitie zit tussen de oren, de mentale barrière. Twee begrippen zijn hierbij belangrijk: reflectie en reflexiviteit. Reflectie gaat over het spiegelen van jezelf ten opzichte van anderen. Wat zijn goede of minder goede voorbeelden van mensen aan wie je jezelf kunt spiegelen? Of aan welke methode of aanpak kun je je spiegelen? Wat heb ik geleerd en wat heb ik daarmee gedaan? Reflexiviteit gaat nog een stap verder. Hierbij durven we onze uitgangspunten ter discussie te stellen. Waarom doen we de dingen zoals we ze altijd gedaan hebben? Waarom durven we niet af te wijken van gangbare paden?

Iemand met een hoge mate van reflexiviteit heeft een goed ontwikkeld adaptief vermogen en kan leerervaringen omzetten in aanpassing van eigen gedrag. Zo iemand is ook bereid te experimenteren en durft daarbij fouten te maken. Hij doet dus ook experimenten die afwijken van het gangbare. Op die manier kan iemand leren omgaan met (structurele) onzekerheid. Daarvoor is moed en lef nodig. Het kan daarbij helpen om eens een tijdje niets te doen en rustig terug te kijken. Tot rust komen is een voorwaarde om reflexiviteit te ontwikkelen. Het is dan ook niet verwonderlijk dat persoonlijke transities nogal ingrijpend in iemands leven zijn.

Hoe kunnen we kantelen?

Wat kunnen burgers en consumenten doen? Juist in een kantelperiode kunnen goed en slim georganiseerde individuen het verschil maken. In een kantelperiode ontstaan haarscheurtjes in de traditionele machtsbolwerken. Dat maakt de traditionele macht kwetsbaar. Grote bedrijven, organisaties, brancheverenigingen en politieke partijen zijn in zo’n periode kwetsbaar en gevoelig voor verstoringen. Gerichte acties op de juiste momenten kunnen heel effectief zijn en een destabiliserende werking hebben. Het centrale machtsregime kraakt en er komt een nieuwe macht op, een ongrijpbare micromacht. Een schijnbaar ongeorganiseerde chaos, een ogenschijnlijk los verband van informele en formele verbanden: netwerken, coöperaties, gemeenschappen, verenigingen en stichtingen. Dat is de beweging van onderop. Burgers en consumenten zijn zich nog onvoldoende bewust van de verandermacht die zij hebben. Nog weinig mensen beschouwen zichzelf als onderdeel van een micromacht. Op het moment dat ze zich bewust worden van die verandermacht kan het snel gaan met de ontwikkeling van die micromacht. Dan kunnen ze bewust hun gereedschap gaan ontwikkelen, zoals kennis, expertise, netwerken en de sociale media.

Nog veel meer mensen dan nu het geval is, kunnen zij zich aansluiten bij de beweging van onderop. Massa is nodig om druk uit te oefenen op de centrale macht. Maar massa alleen is niet voldoende. Competenties zijn ook belangrijk.

Als steeds meer mensen de competenties ontwikkelen om verandermacht positief aan te wenden of, anders gesteld, als zij verder komen in hun persoonlijke transitie, kan het snel gaan. Dan kan de overdracht van traditionele meso-macht naar opkomende micromacht versneld plaatsvinden.

Gewone burgers en consumenten worden dan change agents. Zij kunnen aanzetten tot veranderingen in de samenleving. Die agents vinden we ook in organisaties en bedrijven. Wat kunnen zij nu doen binnen hun bedrijf of organisatie? Allereerst kunnen ze zichzelf de vraag stellen wat voor type veranderaars zij eigenlijk zijn. Is hij of zij een kantelaar, een koploper of meer een verbinder? Vanuit die reflectie kunnen deze mensen bewust een veranderstrategie ontwikkelen. Zij stellen een kantelplan op voor de komende vijf jaar: een niet een te korte periode, maar ook niet te lang vanwege alle onzekerheden. Dat kantelplan bevat een keten van acties die ontwikkeld en uitgevoerd kunnen worden. Dat moet gebeuren vanuit een persoonlijke visie en vanuit het idee om te gaan zoeken, leren en experimenteren.

Nederland Kantelt

Uiteindelijk is elke kanteling het resultaat van mensenwerk. Dat was voor mij ook de reden om in november 2014 het initiatief Nederland Kantelt te starten. Hier wordt voor negen verschillende domeinen (onderwijs, zorg, energie, water, bouw, ruimte, kunst/cultuur, water en financiën) inzichtelijk gemaakt wat voor vernieuwing er plaatsvindt, wie belangrijke vernieuwers zijn (kantelaars, koplopers en verbinders) en hoe je je daaraan kunt verbinden.

Het doel is om zichtbaar te maken hoe breed en groot de vernieuwingsbeweging in Nederland al is. Veel vernieuwers opereren binnen hun eigen domein, hun silo’s, en zijn nagenoeg onbekend in andere domeinen. Zo zijn vernieuwers in het onderwijs nauwelijks bekend buiten het onderwijs en kennen vernieuwers in het onderwijs de vernieuwers in de zorg weer niet. Iedereen zit opgesloten in zijn eigen silo. Nederland Kantelt wil de muren tussen de silo’s slechten door te stimuleren dat vernieuwers in uiteenlopende velden elkaar leren kennen en van elkaar gaan leren. ‘Tear down the silos’ is het motto van Nederland Kantelt. Juist door verbindingen te leggen tussen allerlei domeinen wordt de veerkracht van de vernieuwingsbeweging groter. Daarin spelen verbinders een cruciale rol. Het idee is om in vijf jaar een sprong te maken van 250.000 mensen naar 2,5 miljoen mensen. Dat is 20% van de 12,5 miljoen mensen die ouder zijn dan 20 jaar. Historische transities, zoals de demografische en epidemiologische transities, laten een patroon zien dat bij 20% van de volwassen bevolking een kantelpunt wordt bereikt. Vanaf dat moment wordt de transitie onomkeerbaar en raakt zij in een stroomversnelling.

Enerzijds is er het digitale kantelplatform www.Nederlandkantelt.nl. Hier wordt voor negen verschillende domeinen (Onderwijs, zorg, energie, water, bouw, ruimte, kunst/cultuur, water en financiën) inzichtelijk gemaakt wat voor vernieuwing plaatsvindt, wie belangrijke vernieuwers zijn (kantelaars, koplopers en verbinders) en hoe je je daar aan kunt verbinden. Anderzijds is er het kantelteam dat bestaat uit verbinders die op allerlei plaatsen in Nederland helpen om een gemeente of regio sneller te laten kantelen. Het kantelteam is al actief in diverse plaatsen zoals in Uden, Venlo, Zwolle, Arnhem en Nijmegen, Groningen en Rotterdam en in de toekomst in nog veel meer plaatsen. Het kantelteam helpt ter plaatse om koplopers te verbinden aan bestuurders, om bestaande en nieuwe plannen te realiseren in de praktijk, om belemmeringen uit de weg te ruimen en om nieuwe vormen van financiering te ontwikkelen. Het is heel praktisch, gericht op de implementatie van de kanteling. De kanteling wordt zo praktijk. Geen woorden maar daden. We gaan het ongewoon doen.

Het Kantelingsalfabet

Dit is het hoofdstuk Kantelen uit Het Kantelingsalfabet, geschreven door Jan Rotmans. Het Kantelingsalfabet is een uniek boek met 320 pagina’s en 90 hoofdstukken van meer dan 100 auteurs. Deelnemende auteurs zijn onder andere Jan Rotmans, Guido van de Wiel, Nynke Schaaf, Richard van der Lee, Sabine van Baal, Henkjan Smits, Crystal Kwee en Arko van Brakel. Vanuit de gedachte 'Verandering begint met delen' is het eBook Het Kantelingsalfabet gratis en exclusief verkrijgbaar bij De Alfabetboeken door te klikken op de afbeelding.

verbinding, inspiratie, community, coöperatie, samen, verbinden, verandering, vernieuwing, inspiratie, inspiratieplatform, mensen, inspireren,


Incidentele Co-createuren

Auteur: Incidentele Co-createuren

174 77

Geregeld krijgen wij interessante blogs aangeboden van mensen die incidenteel schrijven. Uiteraard willen wij vanuit de gedachte Verandering begint met delen hiervoor ook de gelegenheid bieden.

Richard van der Lee's Profielfoto
Richard van der Lee antwoordt op het onderwerp: #290 1 jaar 3 maanden geleden
Beste Ellen, dank je wel voor het delen van jouw reactie. Succes met het realiseren van al deze mooie initiatieven.

Met vriendelijke groet,

Richard van der Lee
InVerbinding.works
Ellen Bakker's Profielfoto
Ellen Bakker antwoordt op het onderwerp: #289 1 jaar 3 maanden geleden
Na 36 jaar leerkracht basisonderwijs startte ik in 2009 Taalbureau ZON (Zorg, Onderwijs, Natuur). Ik geef Nederlandse taallessen aan mensen met stoornissen/beperkingen en nieuwe Nederlanders. Ik schrijf boeken in eenvoudige taal.
Stichting Lezen Werkt, voortvloeiend uit ZON, opent in 2016 de Bijwei. De verbinding eenvoudige taal en makkelijk tuinieren is gelegd op een stuk cultuurgrond van 3000 m2 in de Achterhoek Oost. Mocht u belangstelling hebben, of gemeenten kennen die, net als gemeente Oost Gelre, vrijwilligerswerk faciliteren, dan kunt u verdere informatie aanvragen, o.a. over de samenspraak met politiek, bedrijfsleven en MKB. Ik ben graag bereid inzage te geven in onze werkwijze met meer dan 300 vrijwilligers en sponsoring van o.a. Rabobank.
Richard van der Lee's Profielfoto
Richard van der Lee antwoordt op het onderwerp: #247 1 jaar 4 maanden geleden
Hello Frederic, thank you for the compliment. We made a book full with this kind of stories (with 100 authors in 4 months). Best regards, Richard van der Lee - CommunityManager & Founder InVerbinding.works

Bespreek dit artikel

INFO: You are posting the message as a 'Guest'







×